USD

Language

English
HỌA SĨ HỒ ĐĂNG LỄ: XUÔI “DÒNG” - “NGƯỢC” CÙNG TRANH KHẮC GỖ

Một người đàn ông trung niên bước vào một buổi triển lãm tranh khắc gỗ, ông ta đi nhiều vòng, nhìn rất chăm chú và suy tư, đến mức đôi khi ông ta cúi sát gần bức tranh và chống cằm nhìn từng chi tiết như đang cố gắng giải mã một câu đố của thế kỷ. Thế rồi cũng đến lúc ông ta không thể chịu được nữa, bực tức, ông ta đến thẳng chỗ của người họa sĩ đang đứng và hỏi một cách lịch sự, nhưng tông giọng rõ ràng đã trở nên không mấy kiên nhẫn. 

- Xin lỗi cho tôi hỏi.

- Vâng, bác muốn hỏi?

- Sao tôi không thấy tranh khắc gỗ nào cả dù đây là triển lãm tranh khắc gỗ? 

- … Sao cơ ạ? 

- Tôi chỉ thấy những bức tranh vẽ bình thường chứ không thấy một tấm gỗ được khắc nào! 

Người họa sĩ cười thật tươi và giải thích cho người khách ấy đến một tiếng đồng hồ thế nào là tranh khắc gỗ.

Triển lãm "Thiên Nhiên Nhiệm Mầu" của họa sĩ Hồ Đăng Lễ (Ảnh: Luxury Items Inc.)

Đa số ai trong chúng ta cũng đều nhìn thấy bản thân mình trong chính người đàn ông trung niên đó. Hay nếu bạo hơn, ta cũng có thể nói người đàn ông đó đại diện cho thị hiếu phần lớn dân số người Việt Nam hiện tại. 

Xin chớ hiểu lầm, thị hiếu của người đàn ông ấy không tệ, nhưng tranh khắc gỗ đối với ông đã rất lạ lẫm và nó giống như một lĩnh vực nào đó hoàn toàn mới đến từ một chân trời xa lạ khác. Nhưng tranh khắc gỗ đã cùng chúng ta phát triển từ rất lâu, từ lúc khởi đầu cho đến lúc phát triển và thậm chí cho đến bây giờ - dù có vẻ như chúng ta đã lãng quên nó. 

Khởi Đầu 

Dòng tranh khắc gỗ đã có mặt từ trước năm 220 (sau Công Nguyên) xuất phát từ Trung Quốc, sau đó du nhập đến Châu Âu vào thế kỷ XIII. Tranh khắc gỗ đạt đến thời kì vàng son tại Đông Á và Nhật Bản – nơi mà nó được gọi là moku-hanga. Tại Việt Nam, lịch sử tranh khắc gỗ cũng gặp nhiều trắc trở như lịch sử nước nhà. Dù nhà Minh khi ấy (1407-1427) xâm lược đã phá hoại hầu hết những thành quả của nước Đại Ngu – tức yên vui, hòa bình, nhưng sử sách đặt nghi vấn tranh khắc gỗ đã được người dân sử dụng từ thời nhà Lý – vào khoảng thế kỷ XIII – và đến khoảng thế kỷ XV, thì phồn thịnh trở lại vào thời Lê sơ.

Tranh khắc gỗ cũng đã phổ biến rộng rãi vào thời kỳ chiến tranh Việt Nam máu lửa khi được dùng để in tranh tuyên truyền, cổ động. Tại thời bình, tưởng chừng như dòng tranh này đã ngừng lại, nhưng đâu đó trong những góc nhỏ của Sài Gòn, tranh khắc gỗ vẫn cháy âm ỉ từ năm 2014 cùng với một người họa sĩ cũng giản dị và đơn sơ như chính dòng tranh ấy.

Tranh khắc gỗ đạt đến thời kì vàng son tại Đông Á và Nhật Bản – nơi mà nó được gọi là moku-hanga (Ảnh: Thirty-six Views of Mount Fuji)

Sự “khó khăn” tuyệt vời 

Cũng như đa số những sinh viên ngành nghệ thuật khác, họa sĩ Hồ Đăng Lễ cũng chỉ học qua dòng tranh khắc gỗ khi còn trên ghế nhà trường, dù chỉ thoáng qua nhưng cũng đủ để anh nhận ra đây là dòng tranh phù hợp với chính mình. Cho đến khi thực tế ập đến, vì cơm áo gạo tiền, anh phải làm những công việc khác, tuy vẫn liên quan đến mỹ thuật nhưng không phải là con đường anh muốn đi. Bởi lẽ, tranh khắc gỗ là một dòng tranh có nhiều sự đòi hỏi và rất phức tạp trong các công đoạn sáng tác nên cần tập trung toàn bộ thời gian cho nó. 

Trong các dòng tranh của ngành đồ họa, thì khắc gỗ là có vẻ đơn giản nhất do tính chất của gỗ: Dễ kiếm và dễ tạo hình. Tuy nhiên, rất ít người chọn đi theo con đường chuyên nghiệp với dòng tranh này, đơn giản vì họ không hội tụ đủ những điều kiện mà theo anh Lễ, là phải có. 

- Đầu tiên phải có niềm yêu thích, đam mê. Nếu không yêu thích, không mê thì không thể theo được, bất kể lĩnh vực nào cũng vậy. Đó là điều kiện tiên quyết.

- Thứ hai, người họa sĩ cần phải có sự tỉ mỉ, đôi bàn tay phải khéo léo, tính cẩn thận nữa tại vì làm tranh đồ họa không như các thể loại tranh khác nếu làm hư thì mình có thể chỉnh sửa, nhưng tranh đồ họa nếu làm hư thì coi như bỏ, làm lại từ đầu. Nó đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo của họa sĩ rất là nhiều.

- Yếu tố thứ ba đó là sức khỏe. Đối với các tranh thuộc ngành hội họa, trừ sơn mài, người ta sử dụng cọ, bút là chủ yếu để tạo nên tác phẩm. Còn đối với những họa sĩ làm tranh đồ họa thì họ không dùng cọ, dùng bút mà dùng dao khắc, bằng đục, bằng búa, có thể là dùng cả khoan, máy cưa để tạo hình. Thành ra nó cần người họa sĩ phải có một sức khỏe nhất định để làm nghề. Đó là 3 yếu tố mình thấy cần thiết để một người họa sĩ có thể theo đuổi được ngành đồ họa tạo hình.

"Phải có niềm yêu thích, đam mê. Nếu không yêu thích, không mê thì không thể theo được, bất kể lĩnh vực nào cũng vậy" (Ảnh: Hồ Đăng Lễ)

Vì khó thu hút được người theo tới cùng, cho nên đến thời điểm hiện tại, có những năm ngành đồ họa không tuyển được sinh viên nào. Đồng thời tranh khắc gỗ cũng khó thu hút được người quan tâm do độ phủ sóng không dày đặc như những dòng tranh khác. Mặt khác, do bản chất của tranh khắc gỗ thường có tông màu nhẹ nhàng, trầm mặc và hướng về nội tâm nhiều hơn nên dễ gây ra sự đơn điệu, nhàm chán đối với những người đã quá quen với sự hoành tráng, lộng lẫy của tranh sơn dầu, sơn mài hay dòng “tranh” NFT đầy màu sắc và hiệu ứng sinh động. 

Nói cách khác, tranh khắc gỗ là những gì mà một người có thể đã bỏ quên khi bị cuốn vào guồng quay của dòng đời: Sự giản dị, chất phác ở bên ngoài và sự tĩnh lặng, trầm mặc ở bên trong.

Tất cả những khó khăn từ yếu tố khách quan lẫn điều kiện chủ quan trong đời sống tưởng chừng đều có thể khiến bất kỳ ai quên đi ước vọng cũ. Nhưng với anh Lễ, “thiên thời – địa lợi – nhân hòa” của anh lại xuất hiện vào giữa năm 2020, ngay tâm điểm bùng phát của dịch Covid.

Tranh khắc gỗ là những gì mà một người có thể đã bỏ quên khi bị cuốn vào guồng quay của dòng đời: Sự giản dị, chất phác ở bên ngoài và sự tĩnh lặng, trầm mặc ở bên trong. (Ảnh: Hồ Đăng Lễ)

Hoa “nở” từ “Vườn hoang vắng”

Tại thời điểm đó, công việc chính của anh chững lại. Trong bối cảnh cũng không thể ra khỏi nhà và xung quanh anh lại có hai thứ khiến anh yêu thích nhất: Tranh khắc gỗ và thiên nhiên. Thế là anh lao vào làm việc, lần lượt tạo ra những tác phẩm đánh dấu sự trở lại của anh với dòng tranh được coi khắc khổ và cầu kì. 

“Đa số những người làm tranh khắc gỗ chỉ làm những tranh khổ nhỏ với ba, bốn lớp màu, vì như vậy là đã đủ vất vả và gian nan lắm rồi”. Ngoài việc phải thao tác đục, khắc trên gỗ, công đoạn in cũng cần rất nhiều sức lực để khiến màu từ gỗ ăn lên giấy. Bởi vì không phải ai cũng có khả năng trang bị cho bản thân một máy ép trợ lực, chính vì thế nên sự lao lực và khổ nhọc ở giai đoạn này là một trong những yếu tố khiến mọi người xa lánh tranh khắc gỗ. 

Nhưng đối với Hồ Đăng Lễ, anh không xem việc không có một chiếc máy ép là một sự thiếu sót hay một trở ngại quan trọng, ngược lại, anh cảm thấy bằng cách chà mực thủ công, tác phẩm sau cùng sẽ đạt được độ sâu và cường độ màu sắc theo mong muốn – một cái giá xứng đáng cho sự khổ nhọc đến “rã rời cánh tay”. Ngoài ra, vì vậy mà dù có nhiều bản in, nhưng mỗi bức tranh khắc gỗ thật ra lại là những tác phẩm độc nhất vô nhị mà không thể nào làm giả được. Những người yêu tranh khắc gỗ (hoặc sẽ học được cách yêu tranh khắc gỗ) dễ dàng nhìn ra được sự khác biệt trong mỗi bản in và nhận ra bản in nào khơi gợi được nhiều cảm xúc nhất đối với họ. Đơn giản nhưng phức tạp!

"Bằng cách chà mực thủ công, tác phẩm sau cùng sẽ đạt được độ sâu và cường độ màu sắc theo mong muốn – một cái giá xứng đáng cho sự khổ nhọc đến “rã rời cánh tay”" (Ảnh: Luxury Items Inc.)

Tuy nhiên, có vẻ như những khó khăn trên cũng là “chuyện nhỏ” đối với anh, bởi vì trong các cách làm tranh khắc gỗ, anh đã chọn lối sáng tác khó nhất: Khắc phá bản (chỉ khắc trên một tấm bản gỗ duy nhất và bản đó “sẽ bị phá banh chành” – theo như lời anh nói). Thông thường, các họa sĩ tranh khắc gỗ sẽ muốn mỗi một lớp màu là một tấm gỗ để loại trừ khả năng phải làm lại toàn bộ tác phẩm từ đầu. Nhưng anh Lễ lại chọn cách sáng tác toàn bộ ý tưởng chỉ trên một tấm gỗ duy nhất vì: 

“Cách khắc gỗ phá bản nó khó hơn thể loại khắc gỗ nhiều bản, tuy nhiên nó có những cái ưu điểm đó là tiết kiệm được thời gian, công sức, và chi phí nữa. Thay vì chúng ta tạo ra nhiều bản khắc để in ấn hoàn thành tác phẩm, thì khắc gỗ phá bản chỉ sử dụng một bản khắc thôi, tức là làm từ đầu tới cuối chỉ sử dụng một bản gỗ thì nó tiết kiệm được rất nhiều thời gian, chi phí vật tư mình đầu tư vào. Thay vì làm 5 bản, 10 bản thì mình chỉ sử dụng 1 bản thôi. Nhưng chính vì sử dụng một bản khắc nên nó gây ra sự khó khăn là mình phải cẩn thận hơn, kĩ hơn, đôi khi làm gần tới lớp cuối cùng mình vô tình khắc bị hư thì coi như là công cốc, phải bỏ hết làm lại từ đầu. In tới đâu tính toán để khắc tới đó nên nó khó là khó như vậy. Còn với loại hình khắc nhiều bản thì mình tính toán trước và khắc hết tất cả rồi mới tới công đoạn in. Bản khắc nào hư mình có thể thay cái bản khắc khác để chỉnh sửa.

Không những theo kỹ thuật phá bản, tranh khắc gỗ của anh còn có sự phối hợp nhịp nhàng giữa không gian phẳng và không gian diễn tả. Có lẽ anh Lễ rất thấu hiểu tính chất của gỗ đến mức có thể biến tấu nó theo cảm xúc và ý tưởng của mình như không hề có trở ngại nào. Không gian được miêu tả trên tranh của anh không chỉ khắc họa lại hình bóng của thiên nhiên mà còn là tượng trưng cho dòng cảm xúc của anh: Lúc êm đềm, lúc dữ dội bất chợt. Nhưng hơn hết, dù có phải mất bao lâu để hoàn thành tác phẩm thì anh vẫn có thể duy trì ngọn lửa cảm hứng của mình trong suốt quá trình làm việc – sự kỷ luật trong ngẫu hứng sáng tạo. 

Bởi vì, anh Lễ không đồng ý với quan niệm rằng nghệ sĩ, hay cụ thể là họa sĩ, có quyền được sống thoải mái, muốn làm việc khi nào thì làm. Đối với anh, sáng tác nghệ thuật là một quá trình gần như thiền tịnh, phải vô cùng kỷ luật và tập trung, đặc biệt với kỹ thuật mà anh chọn lựa, nếu chỉ sai một ly thì đi một dặm.

"Chính vì sử dụng một bản khắc nên nó gây ra sự khó khăn là mình phải cẩn thận hơn, kĩ hơn, đôi khi làm gần tới lớp cuối cùng mình vô tình khắc bị hư thì coi như là công cốc, phải bỏ hết làm lại từ đầu." (Ảnh: Hồ Đăng Lễ)

Nuôi “dòng” cảm hứng

Trong quá trình sáng tác của anh, như nhiều họa sĩ khác, anh chịu sự ảnh hưởng nhất định từ nơi mà mà tranh khắc gỗ đạt được giai đoạn vàng son của nó: Xứ sở phù tang – Nhật Bản. 

Hasui Kawase là người mà anh cảm thấy có sự ảnh hưởng đến phong cách sáng tác của anh nhất. Nhưng cái hay ở chỗ bằng một cách nào đó, anh chuyển năng lượng ấy thành của chính mình. Người xem có thể thấy tinh thần Nhật Bản trong những bức tranh của anh nhưng không thể chỉ ra chính xác ở điểm nào. Chỉ có thể thấy được nó đã được hòa hợp rất đồng đều, thấp thoáng và len lỏi, và điều đó tạo ra phong cách của anh: mộc mạc, giản dị nhưng ấn tượng, dữ dội hòa hợp với bình lặng – như âm và dương.

Tác phẩm The Pond at Benten Shrine in Shiha (芝弁天池) của Hasui Kawase

Khi được hỏi tại sao đã có nhiều người theo đuổi ngành đồ họa nhưng dòng tranh này vẫn chưa tạo được sự hấp dẫn cho người xem, anh đã trả lời rất thẳng thắn. 

“Thứ nhất là, nói là có nhiều người, nhiều họa sĩ sáng tác khắc gỗ nhưng mà thật chất ra, so với các chất liệu khác thì không nhiều, nói đúng hơn là quá ít. So với họa sĩ sơn dầu, sơn mài, màu nước thì số lượng họa sĩ làm đồ họa rất là ít. Có những năm gần đây, các trường mỹ thuật hầu như là không tuyển được sinh viên ngành đồ họa. Có trường người ta phải đóng ngành. Nói là nhiều nhưng cũng chỉ có một vài họa sĩ người ta bỏ một thời gian rồi quay lại thôi. Và khi họa sĩ hoạt động sáng tác ít thì dĩ nhiên số lượng tác phẩm đưa ra nó cũng ít, từ đó không tạo được sức bật, sức hút đối với công chúng.

Thứ hai là, tranh khắc gỗ mất rất là nhiều thời gian để hoàn thành tác phẩm, mà các họa sĩ trẻ giờ thì người ta có xu hướng lựa chọn những chất liệu, thể loại tranh nó trực diện hơn, nhanh hơn, phóng khoáng hơn. Họa sĩ trẻ thường thích những cảm xúc mạnh mẽ, mà tranh khắc gỗ thì bắt buộc mình phải ngồi tỉ mỉ, chăm chút từng chi tiết một nên không được ưa chuộng vì không có đủ kiên nhẫn để làm thể loại tranh này. Họ thích sơn dầu, sơn mài vì nó phóng khoáng hơn, có nhiều cái cách biểu đạt hơn. 

Thứ ba là, do xu hướng thị trường. Tại vì thị trường tranh bây giờ người ta ưa chuộng những tranh khổ lớn, mà tranh đồ họa thì thường không làm nổi những tranh kích thước lớn mà chỉ làm kích thước vừa và nhỏ thôi. Làm lớn rất là cực, vả lại không có đủ các dụng cụ để chúng ta làm.

Thứ tư là, về cái tư duy tạo hình của tranh đồ họa, nó vẫn chưa có nhiều sự đổi mới, có một số họa sĩ có những sự đổi mới nhất định, nhưng mà số lượng thì không đủ nhiều và đa dạng nên không tạo được sự hấp dẫn đối với người xem. 

Thứ năm là, do vấn đề về tâm lý của khách hàng, của công chúng. Tranh khắc gỗ hoặc là tranh đồ họa nói chung thì có những đặc thù riêng, bắt buộc sáng tác tranh đồ họa là phải cho phép người họa sĩ tạo ra được nhiều bản in. Số lượng các bản in nó tùy theo họa sĩ quyết định lúc ban đầu. Tức là họa sĩ muốn tạo ra 15 bản in thì số lượng đó là cố định, không được làm thêm. Mà có làm thêm cũng không được tại vì cái bản khắc mình đã phá đi rồi, bỏ đi rồi thì không thể làm thêm được nữa. Tức là phiên bản có giới hạn. Giá trị của mỗi bản in tương đương với một bức tranh độc lập, nó không phải là một tranh sao chép. Ví dụ, một bức sơn dầu chúng ta sáng tác ra rồi ai đó vẽ lại thì nó là một tranh sao chép còn ở đây nó thuộc hình thức khác, là đặc trưng của tranh đồ họa. Nhưng mà công chúng ở Việt Nam đa phần là chưa hiểu về tranh đồ họa nhiều, thành ra người ta cũng e ngại vấn đề về tính độc bản. Người ta nghĩ tranh đồ họa hay là tranh khắc gỗ không phải là độc bản, nên nhu cầu mua tranh nó cũng giảm đi một lượng đáng kể so với những thể loại khác, thành ra họa sĩ cũng khó để mà theo đuổi được. Nhiều khi họ làm như kiểu là để giữ nghề, họ phải sáng tác những chất liệu khác để duy trì cuộc sống. Vì vậy, cũng khó để tạo ra những tác phẩm chất lượng cao và hấp dẫn được. 

Đó là những  lý do. Hy vọng thời gian tới nó sẽ khởi sắc hơn."

Họa sĩ Hồ Đăng Lễ (Ảnh: Luxury Items Inc.)

“On-air”

Cuộc triển lãm “THIÊN NHIÊN NHIỆM MẦU” chính là triển lãm đầu tay của anh sau 06 năm sáng tác. Chưa thể nói đây là một sự thành công trên con đường sự nghiệp của anh, nhưng có thể nói đây là một thành tựu xứng đáng cho sự hy sinh và đợi chờ trong suốt 06 năm qua.  

Khám phá triển lãm Thiên Nhiên Nhiệm Mầu

Comments (0)
Load 0 comments
Most popular
What to read next
Please wait...
Feature Coming Soon !

We are working our hardest to bring you this feature soon. Please check again in the near future.

Log In

Welcome to Luxury Items !

Forget your password ?

Don't have account yet ?Sign Up

Sign Up

Welcome to Luxury Items.

Forget password

Vui lòng đợi...